Kết bạn không kết duyên là nét văn hóa độc đáo của người quan họ. Tình cảm tri âm, tri kỷ ấy không hướng tới hôn nhân mà thăng hoa trong nghệ thuật. Người quan họ yêu nhau nhưng không đến được với nhau nên bao nhiêu tình cảm thiết tha trong sâu thẳm tâm hồn đều gửi trọn vào câu hát. Bởi vậy, dân ca quan họ mới mặn nồng, da diết, dùng dằng, mê hoặc lòng người.
Kết bạn không kết duyên
Trong không gian văn hóa quan họ, tục kết chạ và kết bạn quan họ là hai hình thức gắn kết cộng đồng mang những quy ước riêng biệt. Kết chạ là hai hay nhiều làng kết nghĩa anh em, xuất phát từ nhu cầu tương trợ lẫn nhau trong đời sống như chống lụt, chống hạn, dựng đình, dựng chùa, chung tổ nghề hoặc cùng thờ một vị Thành hoàng.
Xem thêm:
Liền anh, liền chị quan họ.
Theo nhà nghiên cứu Lê Danh Khiêm, người quan họ yêu nhau không lấy được nhau là do một quy định có từ lâu đời ở vùng quan họ và được bắt nguồn từ tục kết chạ giữa các làng. Đã kết chạ thì coi nhau như anh em một nhà, không được tranh chấp ruộng đất, trai gái đôi nơi không được thành vợ thành chồng… Những quy định này ghi rõ trong hương ước lưu giữ tại đình làng, ai vi phạm sẽ bị xử phạt rất nặng và bị dư luận làng xã lên án.
Xưa kia, trong vùng quan họ có một số cặp kết chạ như: Viêm Xá – Hoài Thị; Hòa Đình – Niềm Xá; Thị Cầu – Cổ Mễ; Khả Lễ – Bái Uyên; Ném Thượng – Xuân Ổ; Duệ Đông – Điều Thôn (Đào Xá); Lũng Giang – Tam Sơn; Ném Đông – Ném Đoài; Bồ Sơn – Y Na; Đông Mơi – Đương Xá; Nội Ninh – Đẩu Hàn; Sen Hồ – Viêm Xá… Trải qua thăng trầm lịch sử, hầu hết các làng không còn duy trì được tục kết chạ như xưa.
Một số ít địa phương hiện còn giữ được mối quan hệ kết chạ bền vững qua hàng trăm năm, tiêu biểu như: Diềm – Bựu (nay là tổ dân phố Viêm Xá, phường Kinh Bắc và thôn Hoài Thị, xã Liên Bão); Bồ Sơn – Y Na; Bồ Sơn – Khả Lễ; Lũng Giang – Tam Sơn… Tự hào về tình bạn Diềm-Bựu thủy chung bền chặt được nối dài từ đời này sang đời khác, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Sang (tổ dân phố Viêm Xá) chia sẻ: Làng Diềm và làng Bựu đã kết chạ với nhau cách nay khoảng hơn 300 năm. Cho đến tận bây giờ, vào dịp hội hè, đình đám, dân làng cũng như liền anh, liền chị quan họ đôi bên vẫn thường xuyên mời nhau qua lại, duy trì tình nghĩa anh em thân thiết, mặn nồng.
Tục kết chạ vốn có ở nhiều vùng miền nhưng tại các làng quan họ lại mang sắc thái riêng, trở thành nền tảng nâng sinh hoạt quan họ lên thành một lối chơi trang trọng, gắn với nghi lễ và chuẩn mực ứng xử chặt chẽ giữa các làng. Quan họ yêu nhau không đến được với nhau, họ mượn câu hát để bày tỏ tình yêu, sự gắn bó thủy chung sâu sắc còn thực tế trong quan hệ đời thường, họ lại tôn trọng nhau, cư xử mực thước, ý nhị, giữ gìn nhân cách và tình cảm trong sáng, bền chặt. Chính tập tục này đã mang đến một góc tiếp cận nghệ thuật thú vị được nhiều nhà làm phim, giới hoạt động nghệ thuật đương đại khai thác để xây dựng những câu chuyện tình nồng nàn, thổn thức, da diết yêu thương…
Gửi tình vào câu hát
Từ xa xưa, “chơi quan họ” nghĩa là quan họ nam với quan họ nữ sẽ gặp gỡ giao lưu ca xướng trong những canh hát vắt từ đêm này sang đêm khác, thậm chí vào các tiết lệ hội hè mùa xuân còn kéo dài liên tục suốt mấy ngày đêm. Giữa một xã hội phong kiến với nhiều quy phạm khắt khe, việc nam nữ thường xuyên qua lại giao lưu ca hát vẫn được cộng đồng thừa nhận dễ dàng như thế là nhờ hai chữ “danh chính” xuất phát từ tục kết bạn quan họ.
Tục kết chạ vốn có ở nhiều vùng miền nhưng tại các làng quan họ lại mang sắc thái riêng, trở thành nền tảng nâng sinh hoạt quan họ lên thành một lối chơi trang trọng, gắn với nghi lễ và chuẩn mực ứng xử chặt chẽ giữa các làng.
Bất kỳ bọn quan họ nào muốn thành bạn với nhau đều phải làm lễ ra đình xin phép Thành hoàng làng ở cả đình làng của bọn quan họ nữ và đình làng bọn quan họ nam. Khi kết bạn mà có sự chứng giám của Thành hoàng làng nghĩa là họ đã coi nhau như anh em, không còn là nam-nữ xa lạ nữa. Từ đó, liền anh, liền chị mới được thường xuyên qua lại, chơi với nhau một cách “danh chính ngôn thuận” và được cộng đồng công nhận. Họ được phép thổ lộ, trao đổi tâm tình, giãi bày tình cảm, khát vọng sống, diễn tả ý tình trong lời ca, điệu hát quan họ.
Khác với kết chạ, kết bạn quan họ nghĩa là bọn quan họ nam của làng này sẽ kết bạn với bọn quan họ nữ của làng khác theo nguyên tắc “âm dương tương cầu”. Có hai hình thức kết bạn quan họ là kết bạn truyền đời và kết bạn không truyền đời. Kết bạn truyền đời là mối giao kết lâu dài, bền vững, được gìn giữ qua nhiều thế hệ, tạo nên những mối tri âm, tri kỷ kéo dài hàng trăm năm. Ngược lại, kết bạn không truyền đời chỉ tồn tại trong một giai đoạn nhất định, các bọn quan họ có thể thay hoặc kết thêm bạn mới. Vì vậy, các bọn quan họ trong một làng có thể kết bạn với nhiều bọn quan họ ở nhiều làng khác nhau.
Theo nghệ nhân Nguyễn Hữu Viêm, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Quan họ Lũng Giang (xã Tiên Du): Các làng đã kết chạ thì trai gái đôi bên tuyệt đối không được kết hôn với nhau vì đã coi như anh em ruột thịt, nhưng nếu chỉ kết bạn quan họ mà không có quan hệ kết chạ thì vẫn có thể lấy nhau. Điều đó lý giải vì sao, trong cộng đồng quan họ vẫn có những cặp liền anh liền chị nên duyên vợ chồng.
Tục kết bạn quan họ đã tạo môi trường để nam nữ quan họ được giao lưu thường xuyên với nhau một cách danh chính, tạo nên sợi dây ràng buộc, gắn kết các thành viên. Mối quan hệ thân tình, chu đáo, thủy chung son sắt ấy vừa tôn vinh nét đẹp văn hóa cộng đồng, vừa thể hiện đời sống tình cảm, tinh thần của người quan họ luôn hướng đến cái đẹp.